Kurtul Gülenç ve Özlem Duva (haz.) – Yargıya Felsefeyle Bakmak

yargıya felsefeyle bakmak

 

“Yukarıda da işaret edildiği üzere mantık çalışmalarının hemen hemen hepsinde tümce ile önerme arasında bir farklılık olduğu vurgulanır. Tüm bunlarla söylenmek istenen tümcenin söz-dizim kurallarıyla ilgili olduğu, yargı bildiren tümcenin ise mantığa konu olduğudur. Öte taraftan her ne kadar yargılar, bir bilim dalı olması bakımından mantığın inceleme sınırları içinde olsalar da, yargının bilgi ortaya koyan bir kavram dizgesi olması noktasında bilgi ve bilimle de sıkı bir ilişki içinde olduğu ifade edilebilir. ‘Antik çağ felsefesinde yargıyı dile getirmek üzere kullanılan ‘krisis, fronesis, doksa, postüla, tez, hipotez’ gibi pek çok terime Hıristiyan Ortaçağında ‘zihni ve sözsel yargı’ deyimleri ile İslam Ortaçağında ‘hüküm, önerme, haber ve isnad’ gibi başka terimler de eklenmiştir. Ancak söz konusu edilen tüm bu terimler, bilimlerin farklı yöntem kullanmaları ve nesnelerinin farklı olmaları bakımından yargının zihinsel süreçteki farklı anlamlarına işaret etmektedir. Yargı türlerinin neler olduğunun incelenmesi söz konusu olduğunda her bilimde farklı bir yargı ortaya koyma biçiminin olduğu sanılabilir. Öyle ki her bilimde birbirinden farklı yargı biçimleri söz konusudur. Söz gelimi ‘2+2=4’ ifadesi aritmetik, ‘hız kütlenin bir fonksiyonudur’ fizik, ‘güzel olan, bize göredir’ estetik, ‘iyi ancak kendisi için istenendir’ yargısı ise etik bir yargıdır. Her ne kadar bu yargılar, farklı nesne alanlarından söz ediyor olsa da bunların, içeriği farklı olmakla birlikte, biçimsel olarak yargı oldukları söylenebilir. Şimdi bir yargının bir konu ve yüklemden oluştuğu ve kabaca bunlar arasındaki ilişkiyi yansıttığı düşünüldüğünde bu ilişkinin nasıl kurulduğu ve yapısının ne olduğu yargı hakkında ortaya çıkan tartışmaları meydana getirir.

İşte yargının ve yargı çeşitlerinin ne olduğu özellikle modern felsefede en çok tartışılan sorunlardan biridir. Özellikle yeni evren ve doğa tasarımları neticesindeki bilimsel devrim ve gelişmelerin bir etkisi olarak ortaya çıkan yeni bilgi anlayışı, bilginin felsefe açısından sorgulanmasını gündeme getirmiş ve düşünmenin merkezine bilgi yerleşmiştir. Özellikle Descartes, matematiğin doğaya uygulanması aracılığıyla ortaya çıkan fizik bilgisinin ve onun dayandığı matematik bilgisinin temellerini kuşkunun elenmesi aracılığıyla ‘cogito ergo sum’ yargısı ile temellendirmeye çalışır. Descartes’ın kuşku aracılığıyla aradığı ve ulaşmaya çalıştığı yargı açık ve seçik olan ve hiçbir biçimde zihnin kuşkuya düşmeyeceği bir bilgidir. Descartes’a göre düşünmenin konusu idelerdir, ideler aracılığıyla düşünme gerçekleşir, bu ideleri birbiriyle bağlantı içine sokmak ise yargı ortaya koymaktır. Descartes, duyusal temsilin (preceptual presentation) yargıdan (judment) farklı olduğunu söylemekle birlikte doğru ve yanlış özelliklere sahip olan yargıların, fikirlerin birbirine farklı bir biçimde bağlanmasıyla oluştuğunu ileri sürer. Yargılar, zihin tarafından meydana getirilen yanlış ve doğru olarak ifadelendirdiğimiz zihinsel ürünlerdir. Bu durumda bir yargı, bir şeye işaret eden ve bir şeyin başka türlü değil de öyle olduğunu gösteren bir fikir (ide) ve zihinsel bir tasarımdan çok daha fazlasını gösterir. Peki, o halde bir yargı ortaya çıkarken zihinde bulunan tasarıma (yani idelere) eklenen nedir? Söz gelimi duyusal bir tasarımı duyusal yargıya dönüştüren nedir? Descartes’ın bu soruya cevabı İstenç’tir (Will). Duyusal tasarımı duyusal bir yargıya dönüştüren, duyuların söylediğini doğrulayan veya yanlışlayan, nesneleri temsil eden tasarımlar ile nesnelerin birliğini sağlayan istencin edimidir. Bu durumda yargı da bir istenç ürünü olmakla birlikte bilincin dünya karşısındaki duruşunun bir ifadesi, verilen karşısında sergilediği tavır ve tutumdur” (s. 75-77).

 

Gülenç, Kurtul ve Duva, Özlem (haz.) (2016). Yargıya Felsefeyle Bakmak, YKY, İstanbul.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

WordPress.com'da bir web sitesi veya blog oluşturun

Yukarı ↑

%d blogcu bunu beğendi: